Met deze verkiezingen is er een einde gekomen aan bijna 20 jaar bewind onder de socialistische partij ‘Movimiento al Socialismo’ (MAS). Onder oud-presidenten Evo Morales en zijn opvolger Luis Arce wijzigde de grondwet en werden belangrijke hervormingen doorgevoerd die de sociale zekerheid hielpen te versterken. Maar dat systeem en de partij verloren hun populariteit, mede door de economische crisis. MAS slaagde er niet in om de catastrofale economische situatie waarin Bolivia de laatste drie jaren verkeert op te lossen. Nu belooft Paz hier wel in te slagen, onder de slogan ‘kapitalisme voor iedereen’.
Na deze verpletterende val van links, praten we met Lupe Pérez, feministische activiste en lid van FOS-partner Colectivo Rebeldía, over deze verandering en de uitdagingen voor sociale bewegingen: is het mogelijk om de opmars van rechts in Bolivia te stoppen? Welke rol zullen de sociale bewegingen in dit scenario spelen?
Hoe zou je het hervormingsproces in Bolivia omschrijven en wat waren de kenmerken ervan in deze bijna twee decennia?
Het hervormingsproces in Bolivia betekende een grote verandering voor de Boliviaanse samenleving. De rechten van de inheemse bevolking en vrouwen werden erkend, die in een zogenaamd democratisch systeem leefden, maar waar in alle aspecten van het leven een racistisch en patriarchaal kolonialisme heerste.
De erkenning van de plurinationaliteit was een van de belangrijkste veranderingen, want die erkende het bestaan van de vele culturen en levenswijzen die naast elkaar bestaan in de gebieden die samen Bolivia vormen.
Betekende dat een vooruitgang voor de sociale bewegingen? Was er een grote impact op het beleidswerk van Colectivo Rebeldía?
De sociale bewegingen waren van fundamenteel belang om de veranderingen aan te pakken, zij waren de protagonisten van de successen in een divers collectief proces.
Colectivo Rebeldía sloot allianties met volks- en inheemse bewegingen en hielp voorstellen uit te werken voor meer gelijkheid en rechtvaardigheid tussen mannen en vrouwen, op economisch, sociaal en cultureel vlak.
Wat waren de moeilijke strijdpunten waarvoor de feministische beweging heeft moeten vechten in de voorbije twee decennia?
Ondanks dat we veel gemeenschappelijke doelen hadden, waren de kwesties rond patriarchale macht het moeilijkst om aan te pakken en kwamen we daar de meest complexe obstakels tegen, vooral als het ging om reproductieve rechtvaardigheid, het recht van vrouwen om zelf te beslissen over hun lichaam, en seksuele diversiteit en non-conformiteit.
Een van de belangrijkste strijdpunten is het nastreven van een seculiere staat, wat zo noodzakelijk is om moralistische opvattingen en praktijken die seksuele vrijheden tenietdoen of belemmeren achter ons te laten.
De macht van de katholieke kerk en de evangelische kerken en hun chantage-campagnes tegen de politieke macht is een factor waarmee rekening moet worden gehouden in deze strijd. Zij werken samen met rechtse groeperingen, maar oefenen onmiskenbaar ook druk uit op linkse regeringen.
Enkele concrete voorbeelden: het homohuwelijk wordt nog steeds niet erkend en de eis om abortus te decriminaliseren wordt ook nog niet gehoord, terwijl die twee zaken perfect passen in het nieuwe constitutionele kader en patriarchale structuren doorbreken en dekolonisatie wel als pijlers van het hervormingsproces werden genoemd.
Waarom denk je dat het voor links in Latijns-Amerika zo moeilijk is om kritisch te staan tegenover machismo en vrouwenhaat?
De leiders van links zijn over het algemeen zelf ook machistisch en misogynistisch. Ze steunen op de privileges van traditionele mannelijkheid, geërfd van het klassistische, patriarchale kolonialisme dat vrouwen onderwaardeert en seksuele diversiteit en niet-conformisme criminaliseert.
Ondanks dat zij zich inzetten voor gelijkheid en sociale rechtvaardigheid, houden ze, onlogisch genoeg, zelf ook gendervooroordelen en -stereotypen in stand en delen ze soms dezelfde visie als de traditionele rechtse politiek. Hun gedrag is cultureel bepaald en hangt samen met de privileges van mannen in machtsposities.
Wat zijn volgens jou de belangrijkste redenen voor de verkiezingsnederlaag van MAS?
De nederlaag heeft veel te maken met verdeeldheid binnen de partij. Persoonlijke ambities en machtsstrijd onder leiders verzwakten de eenheid die nodig was om het proces te blijven dragen.
Daarnaast werden sociale bewegingen minder actief en verloren ze hun onafhankelijke rol, deels omdat hun leiders werden opgenomen in de regering. Ook de economische crisis, corruptieschandalen en het gebrek aan duidelijke reacties daarop speelden een grote rol.
Hoe ziet de toekomst eruit voor de bewegingen die aan het veranderingsproces hebben meegedaan?
In het begin waren sociale bewegingen sterk en eensgezind, en ze zorgden voor diepgaande veranderingen. Maar na verloop van tijd verschoof de focus naar meer sectorale belangen, wat leidde tot verdeeldheid.
Vandaag zijn de bewegingen versnipperd, maar er is nog steeds veel veerkracht en kritisch bewustzijn bij de achterban. Dat geeft hoop dat mensen zich zullen blijven verzetten om verworven rechten te verdedigen, zeker onder een rechtse regering.
Welke lessen kan de regio trekken uit de Boliviaanse ervaring?
Een belangrijke les is dat rechts en extreemrechts altijd alert blijven. Een progressief proces moet dat ook zijn. Verdeeldheid en persoonlijke belangen maken een project kwetsbaar.
Het is essentieel om allianties met sociale bewegingen te behouden en hun autonomie te respecteren. Als hun leiders worden ingelijfd door de macht, verliest het proces zijn kracht.
Leiders moeten kunnen luisteren, maar dat wordt vaak verhinderd door diepgewortelde patriarchale structuren. Toch tonen de ervaringen dat eenheid in diversiteit en sterke sociale bewegingen echte verandering mogelijk maken.
Is er in dit moeilijke politieke klimaat nog hoop voor vrouwen, meisjes en jongeren in Bolivia?
Ja. Vrouwen- en feministische organisaties zijn altijd kritisch gebleven, ook tegenover linkse regeringen. Ze hebben zich niet volledig laten opslorpen door de macht en hebben hun autonomie grotendeels behouden.
Er bestaan vandaag sterke netwerken van vrouwen, jongeren en feministische groepen die klaarstaan om verworven rechten te verdedigen. Die hoop ligt in verzet, organisatie en solidariteit.
Welke rol moet Colectivo Rebeldía nu opnemen?
We moeten blijven inzetten op zorg voor het leven en op kritisch verzet, samen met gezondheidswerkers, activisten en gemeenschapsleiders. Politieke vorming blijft essentieel om het beleid van rechts te ontmaskeren.
Daarnaast willen we allianties versterken, zowel nationaal als regionaal, en blijven communiceren via media en sociale netwerken. Het verdedigen van gendergelijkheid, mensenrechten, reproductieve rechten en een seculiere staat blijft onze kernopdracht, met dekolonisatie en ontpatriarchalisering als leidraad.