Nieuwe wet maakt organisaties monddood
Op 20 mei 2025 keurde het parlement de Wet op Buitenlandse Agenten (LAEX – Ley de Agentes Extranjeros) goed. Deze wet verplicht ngo’s, media en andere organisaties die buitenlandse steun ontvangen om zich te registreren als “buitenlandse agenten”. Ze worden onderworpen aan strikte controles, moeten toestemming vragen voor hun activiteiten, en ze worden belast met 30% op hun buitenlandse fondsen. De goedkeuring van de wet betekende voor de hele sociale beweging een frontale aanval van de regering.
De regels zijn vaag en geven de overheid veel ruimte om in te grijpen. Alles wat “de openbare orde of nationale veiligheid kan verstoren” wordt als verdacht beschouwd. In de praktijk betekent dit dat organisaties die mensenrechten verdedigen of kritiek uiten op de regering, het risico lopen op zware boetes of sluiting.
De wet kwam er opvallend snel, vrijwel meteen na een vreedzaam protest van een boerengemeenschap uit El Bosque tegen gedwongen uitzettingen. Bukele beschuldigde ngo’s van het aanwakkeren van onrust en gebruikte het incident als reden om de lang voorbereide wet alsnog door het parlement te jagen.
Het gevolg? Verschillende bekende organisaties hebben hun activiteiten gestaakt of zijn gevlucht. Ook buitenlandse partners trekken zich terug en de ruimte voor maatschappelijk werk en kritiek is sterk gekrompen. Deze wet is een omvangrijke en controversiële maatregel, die verregaande impact kan hebben op de civiele en journalistieke ruimte in El Salvador.
Grondwet aangepast: president mag aanblijven
Op 31 juli, net op de dag waarop El Salvador de Dag van de Journalist viert, voerde het parlement ingrijpende grondwetswijzigingen door. Met deze hervormingen mag de president zich onbeperkt herverkiesbaar stellen. De ambtstermijn wordt verlengd van vijf naar zes jaar, en de tweede ronde bij verkiezingen wordt afgeschaft, waardoor het eenvoudiger wordt om te winnen. Deze aanpassingen werden in één dag doorgevoerd, zonder publiek debat. Dat werd mogelijk door een eerdere wijziging aan de grondwet, waardoor hervormingen niet langer door twee opeenvolgende parlementen hoeven te worden goedgekeurd. Bukele heeft hiermee de laatste democratische rem op zijn macht weggenomen.
Deze hele situatie maakt deel uit van een al lang verwacht, maar zeer ingrijpend plan van Bukele dat zijn grootste wens bevestigt: onbeperkte herverkiezing en streven om voor altijd aan de macht te blijven.
Kan het maatschappelijk middenveld tegengewicht bieden?
Tegelijkertijd worden critici van de regering vervolgd. Bekende figuren en kritische stemmen zoals Ruth López (anticorruptie-expert) en Enrique Anaya (grondwetsjurist) zijn gearresteerd of bedreigd. Velen leven in ballingschap. Media die vragen stellen, worden onder druk gezet.
Volgens Morena Murillo van het Foro Nacional de Salud (FNS), en FOS-partner, is El Salvador echt op weg naar een consolidatie van de dictatuur. De bevolking verliest steeds meer burgerrechten, zowel individueel als collectief.
Als het rechtssysteem is ontmanteld, blijft waarschijnlijk alleen directe actie in de vorm van protesten over, maar het valt niet te ontkennen dat Bukele met de LAEX ook een belangrijke rem heeft gezet op maatschappelijke participatie via overlegplatforms en organisaties zoals ngo’s. De angst voor buitensporige boetes of zelfs gevangenisstraf kan een demotiverende factor zijn bij kwesties die weliswaar gevoelig en noodzakelijk zijn, maar ook door de regering worden verboden.
Morena Murillo stelt dat deze wijzigingen “niets nieuws zijn”. Bukele was al sinds vorig jaar bezig met het wijzigen van de grondwet. Toch is er hoop. Volgens activisten moet de bevolking zichzelf organiseren, politiek bewust worden en nieuwe manieren vinden om zich uit te spreken. Dat vraagt om creativiteit, samenwerking en internationale solidariteit. “Alleen de bevolking zelf kan hier verandering in brengen. Daarom proberen wij de mensen te organiseren en sociaal en politiek bewust te maken. Zo leren ze de situatie in het land te analyseren wars van de manipulatie door de regering”, zegt Morena.
Waarom dit belangrijk is
De totale controle die Bukele uitoefent, stelt hem in staat om volledig straffeloos en zonder tegenwicht te regeren, wat zorgwekkend is omdat er geen debat of dialoog plaatsvindt over het beleid in het land. In zo’n context neemt volgens Amnesty International het risico toe dat de mensenrechten worden geschonden en dat in de toekomst andere hervormingen worden doorgevoerd zonder rekening te houden met de bevolking en haar rechten.
Door middel van een krachtige marketingstrategie op sociale media en het uitdragen van een cool imago heeft Bukele een hoge populariteit bereikt. Zijn partij Nuevas Ideas boet op lokaal niveau echter aan populariteit in omdat zij niet in staat blijkt te zijn om in de behoeften van de burgers te voorzien, als gevolg van de machtsconcentratie door Bukele, die middelen en bevoegdheden van lokale overheden heeft weggenomen.
Het is tijd om samen actie te ondernemen met het Salvadoraanse en internationale middenveld, om de democratie in El Salvador te verdedigen.